Grudzień 2025
Kryzys w programie „Czyste powietrze” coraz mocniej przebija się do bieżącego sporu politycznego. Przedsiębiorcy protestują w jego sprawie od około roku. Najpierw sprzeciwiali się zawieszeniu programu, a po jego przywróceniu wiosną – krytykują przede wszystkim zatory w wypłatach. Na początku protesty miały charakter regionalny, ale jesienią przeniosły się na poziom krajowy. 20 listopada pod Sejmem zebrało się nawet tysiąc osób, by protestować głównie przeciwko zaległościom w wypłatach dotacji. Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW) przyznaje, że zalega z około 1,5 mld zł wypłat, a przedsiębiorcy ze Stowarzyszenia Czystego Powietrza i Energii utrzymują, że skala zaległości jest kilkukrotnie wyższa. Stowarzyszenie, które wyrosło na głównego reprezentanta interesów wykonawców, zapowiada dalsze protesty i deklaruje, że regularnie przybywa mu członków i sympatyków, zarówno wśród beneficjentów, jak i wykonawców. Przedsiębiorcy zarzucają też rządowi wyolbrzymianie nadużyć, do których miało dochodzić przed zawieszeniem programu.
Problemy przedsiębiorców coraz chętniej dostrzegają politycy prawicy, w tym szczególnie Prawa i Sprawiedliwości, które przyjęło rolę głównego sejmowego reprezentanta poszkodowanych w programie. Wcześniej, na poziomie lokalnym, ich największym politycznym sojusznikiem była Konfederacja. 4 grudnia „Czyste powietrze” było głównym tematem posiedzenia prowadzonego przez PiS parlamentarnego zespołu ds. rozwoju i wsparcia przedsiębiorstw, a 18 grudnia – wspólnego posiedzenia sejmowych komisji Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa oraz Energii, Klimatu i Aktywów Państwowych, które również odbyło się na wniosek posłów PiS. Podczas tego ostatniego posiedzenia wspierani przez PiS przedsiębiorcy zarzucali rządowi „oszustwa”. Kilka dni wcześniej z wykonawcami rozmawiali też przedstawiciele Kancelarii Prezydenta, na czele z ministrem ds. społecznych Mateuszem Koteckim.
Współpraca z wykonawcami z „Czystego powietrza” jest dla PiS opłacalna, bo protesty uderzają przede wszystkim w rząd, a jednocześnie sprawa dotyczy programu uruchomionego za rządów PiS (w 2018 r.). Pozwala też partii przedstawić się jako proprzedsiębiorcza, z czym miała problem po reformach w ramach Polskiego Ładu, zaproponowanych przez byłego premiera Mateusza Morawieckiego. Podczas posiedzenia zespołu ds. rozwoju i wsparcia przedsiębiorstw poseł PiS Ireneusz Zyska określił wykonawców mianem „soli tej ziemi” i chwalił ich za odwagę w przeprowadzeniu cywilizacyjnej zmiany, jaką była według niego masowa termomodernizacja.
W podobnie krytycznym wobec rządu tonie coraz częściej wypowiadają się przedstawiciele apolitycznych organizacji antysmogowych, takich jak Polski Alarm Smogowy. Jego prezes Andrzej Guła mocno skrytykował wiceministra klimatu Krzysztofa Bolesty za wypowiedź, w której przypisał pełną winę za aktualne problemy rządom PiS. Ministerstwo na część trudności stara się reagować, obiecując uregulowanie zaległych wypłat do końca I kwartału 2026 r. i przygotowując ustawę mającą pomóc poszkodowanym przez nadużycia wykonawców. Nie przywraca jednak dialogu ze stroną społeczną, który mógłby pomóc w wyjściu z kryzysu. O rządowej ustawie pomocowej oraz innych wydarzeniach wokół programu piszemy w sekcji Warto wiedzieć. W sekcji Warto przeczytać rozwijamy natomiast wątek podejścia prawicy do ekologii i klimatu. W przygotowanym przez nas raporcie – mappingu pokazujemy, jak do kluczowych wyzwań w tych obszarach podchodzą prawicowe partie, think tanki i organizacje pozarządowe.
Zapraszamy do lektury!
Warto wiedziećTrwa spór wokół Społecznego Planu Klimatycznego. 17 grudnia portal Money.pl poinformował nieoficjalnie, że Ministerstwo Finansów odmówiło zabezpieczenia 25-proc. wkładu własnego do inwestycji zaplanowanych w Społecznym Planie Klimatycznym (SPK), których łączna wartość ma sięgnąć ok. 65 mld zł, powołując się na brak przestrzeni fiskalnej w budżecie. Według portalu projekt SPK jest na końcowym etapie uzgodnień, a sprzeciw resortu finansów wywołał spór z Ministerstwem Funduszy i Polityki Regionalnej; w przyszłym tygodniu w tej sprawie mają spotkać się szefowie obu resortów Andrzej Domański i Katarzyna Pełczyńska-Nałęcz. SPK jest kluczowy z punktu widzenia walki ze smogiem: ma finansować m.in. dotacje do wymiany wysokoemisyjnych źródeł ciepła, termomodernizację budynków jednorodzinnych, bony energetyczne dla gospodarstw zagrożonych ubóstwem energetycznym oraz inwestycje w czysty transport publiczny. Bez zabezpieczenia wkładu krajowego realizacja tych działań – powiązanych ze środkami ze Społecznego Funduszu Klimatycznego – stoi pod znakiem zapytania.
Ministerstwo Energii opublikowało ostateczną wersję Krajowego Planu w dziedzinie Energii i Klimatu. Zmienia ona założenia dla ciepłownictwa systemowego względem wcześniejszego projektu przygotowanego w 2024 r. i 2025 r. przez Ministerstwo Klimatu. W szczególności podniesiono prognozy wykorzystania biomasy – w obu scenariuszach transformacji energetycznej (bazowym i ambitnym) plan zakłada teraz, że w 2040 r. będzie ona odpowiadać za ok. 20 proc. produkcji ciepła systemowego, wobec 9,7 proc. w ambitnym scenariuszu z poprzedniej wersji. Jednocześnie dokument zapowiada nowe elementy polityki publicznej wobec sektora: uruchomienie systemu wsparcia dla wysokosprawnej kogeneracji, obejmującego projekty nisko- i zeroemisyjne (m.in. biomasowe, biometanowe, gazowe i wodorowe), działania na rzecz skrócenia procedur inwestycyjnych oraz obowiązek przygotowywania lokalnych planów transformacji ciepłownictwa. Dokument wchodzi teraz na ścieżkę konsultacji międzyresortowych, po czym musi zostać przyjęty przez rząd i przesłany do Komisji Europejskiej.
Rząd wesprze ofiary nadużyć w programie „Czyste powietrze”. Długo wyczekiwany projekt ustawy w tej sprawie trafił do wykazu prac legislacyjnych, a rząd ma go przyjąć w I kwartale 2026 r. Nowe przepisy mają pomóc osobom wykorzystanym przez nieuczciwych wykonawców, którzy m.in. składali wnioski o dofinansowanie w imieniu beneficjentów bez ich wiedzy lub zgody, a także nie realizowali umówionych prac w terminie albo wcale. Beneficjenci programu byli natomiast wzywani do zwrotu dotacji z powodu nieprawidłowości, za które nie byli odpowiedzialni. Projekt ma rozwiązać kwestię braku stosunku prawnego między wykonawcami a NFOŚiGW oraz funduszami wojewódzkimi (WFOŚiGW), przez co odpowiedzialność za nieprawidłowości często niesłusznie spada na beneficjentów programu. Nie odpowiada jednak na inny uderzający w beneficjentów problem – stosowanie przez WFOŚiGW nowych limitów na wykonanie poszczególnych inwestycji wobec wniosków składanych przed reformą programu „Czyste powietrze” z 2025 r., które obecnie podlegają weryfikacji.
Ile „kopciuchów” uda się jeszcze wymienić w Polsce? W podcaście „Energia do zmiany” Polityki Insight wiceminister klimatu i środowiska Krzysztof Bolesta mówił o przygotowaniach Polski do ETS2, podkreślając, że kluczowym wyzwaniem pozostaje ogrzewnictwo indywidualne. Jak szacował, w kraju wciąż działa ponad 2 mln wysokoemisyjnych pieców, ale nawet przy bardzo hojnych dotacjach nie uda się dotrzeć do wszystkich ich właścicieli. Jego zdaniem realnym celem jest wymiana jeszcze ok. 1 mln źródeł ciepła; później programy wsparcia napotkają gospodarstwa, które nie będą zainteresowane inwestycją, nie będą w stanie jej przeprowadzić lub nie uznają jej za zasadną. Bolesta zaznaczał, że same dotacje nie wystarczą, by przygotować gospodarstwa domowe do ETS2. Wskazywał na potrzebę usprawnienia programu „Czyste powietrze”, zwiększenia inwestycji w transport zbiorowy oraz zastosowania narzędzi behawioralnych, które mogłyby pomóc dotrzeć do osób niechętnych lub pasywnych wobec transformacji energetycznej swojego gospodarstwa domowego.
UsłyszaneJarosław Kaczyński, prezes PiS:
Górnictwo ma przyszłość, bo to jest po prostu tania energia.
Wypowiedź na konferencji z górnikami z okazji Barbórki, PAP, 4 grudnia 2025 r.
Piotr Kuczera, prezydent Rybnika:
Reforma [programu „Czyste powietrze”] powinna być niezauważalna dla klienta, a stało się inaczej. Samorządy przed tym ostrzegały, ale mam nadzieję, że wyjdziemy na prostą. Liczę, że w nowym roku program ruszy, bo termomodernizacja to przecież zadanie na okres wiosny i lata.
Kanał Gospodarczy, Polacy duszą się w smogu, a program stoi. Samorządy kontra rząd. Rozmowy już 10 grudnia, YouTube, 9 grudnia 2025 r.
Robert Gajda, wiceprezes NFOŚiGW:
Mamy teraz ponad 500 doniesień do prokuratury zgłoszonych przez WFOŚiGW i NFOŚiGW […]. Bierzemy pod uwagę, że może być nawet kilkanaście tysięcy problematycznych wniosków.
Business Insider, 11 grudnia 2025 r.
Paulina Hennig-Kloska, ministerka klimatu:
Program „Czyste powietrze” w skali krajowej przyspiesza. W tej chwili co miesiąc składanych jest do wojewódzkich funduszy łącznie około pięciu tysięcy wniosków, przy czym musimy pamiętać, że dzisiaj jeden wniosek nie jest porównywalny z jednym wnioskiem sprzed zmiany w programie […]. Pięć tysięcy wniosków to, można powiedzieć, w starym wydaniu spokojnie 10 tysięcy i więcej.
PAP, 12 grudnia 2025 r.
Smog w liczbach Źródła smogu w świadomości PolakówSpołeczna świadomość źródeł zanieczyszczeń powietrza ułatwia realizację polityki antysmogowej nakierowanej na konkretne sektory. Badacze z Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego przeprowadzili ankietę na reprezentatywnej grupie ponad tysiąca respondentów, analizując poziom wiedzy na temat wpływu poszczególnych źródeł emisji na powstawanie smogu w różnych grupach społecznych. Prezentujemy, jaki odsetek respondentów w dwóch kategoriach (według wieku i miejsca zamieszkania) był świadomy, że dane źródło przyczynia się do zanieczyszczenia powietrza.
Źródło: Nojszewska, K., et al. (2025) Public knowledge of air pollution sources and its health effects: a 2025 cross-sectional survey on a representative sample of adults in Poland, BMC Public Health, 25:3863. doi:10.1186/s12889-025-25215-5.
Publikacje
Polityka InsightCo z węglem w Polsce? Między dekarbonizacją a potrzebami gospodarki
Szef działu energetycznego Polityki Insight Dominik Brodacki przeanalizował aktualną sytuację oraz perspektywy sektora wydobycia węgla kamiennego w Polsce. Publikacja zwraca uwagę na malejącą wydajność oraz efektywność ekonomiczną 19 kopalń, które nadal funkcjonują. Ilość pozyskiwanego surowca regularnie spada, a koszty jego wydobycia dynamicznie rosną. W 2024 r. wyniosły 944 zł/t, czyli dwa razy więcej niż w 2021 r. Są one znacznie wyższe niż na rynkach zagranicznych, co sprawia, że Polska importuje więcej węgla, niż go eksportuje. Łączna strata branży w 2024 r. wyniosła 13,74 mld zł – najwięcej od 30 lat. Państwo dopłaca do utrzymania kopalń, a znaczną część wydatków stanowią koszty osobowe, w tym wynagrodzenia, skutecznie bronione przez środowiska górnicze. Raport rekomenduje kontrolowane ograniczanie wydobycia i zamykanie najbardziej nierentownych kopalń, a także dostosowanie sektora do realnego popytu. Postuluje też ustalenie przejrzystego, realistycznego harmonogramu odchodzenia od węgla, dostosowanego do realnych możliwości zastąpienia surowca oraz transformacji ekonomiczno-społecznej regionów. Autor twierdzi, że coal exit powinien nastąpić do ok. 2040 r., ale podkreśla, że jednocześnie powinna zostać utrzymana kontrolowana produkcja węgla koksowego, niezbędnego do wytwarzania koksu i stali, które odgrywają kluczową rolę w przemyśle zbrojeniowym.
Stowarzyszenie BoMiastoBarbórka 2.0
Katowickie stowarzyszenie BoMiasto, promujące m.in. sprawiedliwą transformację energetyczną Śląska, zbadało nastawienie młodych mężczyzn (25–40 lat) z Metropolii Górnośląsko-Zagłębiowskiej do czystego przemysłu jako alternatywy dla gospodarki opartej na węglu kamiennym. Organizacja skupiła się na tej grupie, bo często jest ona wskazywana jako najbardziej niechętna ekologii i transformacji energetycznej. Wyniki badania są jednak optymistyczne, bo zdecydowana większość uczestników pozytywnie zapatruje się na pracę w czystym przemyśle – 82 proc. uznało ją za atrakcyjną. Opinię tę wyraziło 69 proc. wyborców Konfederacji oraz 79 proc. zwolenników Korony Brauna. Większość ankietowanych uznała też, że inwestycje w zielony przemysł tworzą szanse na powstanie nowych, atrakcyjnych miejsc pracy. Zdania tego nie podzieliło 33 proc. wyborców Konfederacji. Co ciekawe, podobną opinię deklarował taki sam odsetek wyborców partii Razem i aż 54 proc. zwolenników PSL. Badanie pokazuje, że młodzi mężczyźni na Śląsku podchodzą do transformacji rynku pracy raczej z optymizmem, a patrząc w przyszłość, skupiają się bardziej na praktycznym wymiarze ewentualnych zmian, jak wysokość wynagrodzenia czy różnorodność ofert pracy, niż ideologicznych uprzedzeniach.
Polski Alarm SmogowyDusząca bezkarność
Raporty Polskiego Alarmu Smogowego o kontrolach palenisk w 2024 r. w województwach małopolskim i śląskim prześledziły, jak wygląda egzekucja coraz ostrzejszych norm dotyczących źródeł ciepła w ramach uchwał antysmogowych. W Małopolsce tzw. kopciuchów nie można używać od 2024 r., a na Śląsku zakaz wejdzie w życie z początkiem nowego roku. W obydwu województwach nadal dymi jednak łącznie kilkaset tysięcy „kopciuchów”. Autorzy argumentują, że kluczowym czynnikiem stojącym za powolnym tempem wymiany pieców są rzadkie i nieefektywne kontrole źródeł ciepła w domach. W Małopolsce 54 proc. udokumentowanych przypadków spalania odpadów nie spotkało się z żadną sankcją, a w 89 proc. przypadków łamania uchwały antysmogowej kontrolerzy ograniczali się wyłącznie do pouczeń lub nie podejmowali żadnych działań. W badaniach zarysował się wyraźny trend wskazujący na większą skuteczność kontroli w gminach ze strażą miejską. W woj. śląskim 85 proc. wykroczeń wykryto w gminach, w których działa straż. Bez sankcji pozostało 61 proc. wykroczeń w gminach ze strażą i aż 87 proc. w gminach bez straży. W praktyce oznacza to, że obok samych zakazów, potrzebne są stabilne finansowanie straży, narzędzia kontrolne oraz konsekwentne nakładanie kar.
WydarzeniaGrudzień
- 1 grudnia w siedzibie Polityki Insight w Warszawie odbyła się rozmowa Q&A z Anitą Sowińską, podsekretarz stanu w Ministerstwie Klimatu i Środowiska.
- 18 grudnia w Polityce Insight miała miejsce dyskusja przy okrągłym stole o przygotowaniu samorządów oraz rządu do wdrażania dyrektywy o czystym powietrzu (AAQD). W wydarzeniu wzięli udział m.in. Piotr Łyczko, zastępca dyrektora Departamentu Ochrony Powietrza i Negocjacji Klimatycznych w MKiŚ, Magdalena Śladowska, kierowniczka Wydziału Emisji i Ochrony Powietrza w Urzędzie Marszałkowskim Województwa Mazowieckiego, a także wiceprezydent Rzeszowa Krzysztof Stańko. Przedstawiciel ministerstwa oraz samorządowcy przedstawili plany na najbliższy rok dotyczące wdrażania dyrektywy oraz omówili kluczowe zagrożenia i wynikające z nich trudności.
