Październik 2026

Logo Sezon wystartował Joanna Sawicka Joanna Sawicka
starsza analityczka ds. politycznych

Wraz z nadejściem jesieni zaczął się sezon – grzewczy, polityczny, konferencyjny, a lokalnie także referendalny. W Krakowie ostatecznie rozstrzygnął się wyścig prezydencki, a stery miasta przejął Łukasz Gibała, polityk bezpartyjny o poglądach, które trudno określić mianem wyrazistych. W niektórych sprawach podał jednak konkrety – obiecał na przykład referendum dotyczące Strefy Czystego Transportu. Do jego przygotowania wyznaczył swojego zastępcę, Jana Hoffmana – głównego inicjatora majowego plebiscytu w sprawie odwołania poprzedniego prezydenta. Realizacja nowego referendum niesie jednak więcej problemów niż mogłoby się wydawać. Szerzej pisze o nich portal SmogLab, ale tu warto wymienić trzy główne. Po pierwsze, prezydent miasta nie ma inicjatywy referendalnej, bo ta przysługuje jedynie radzie, a w Krakowie większość mają w niej niechętne Gibale KO i Lewica. Drugi problem polega na tym, że Gibała bardzo wąsko patrzy na możliwe opcje. Przewiduje albo ograniczenie Strefy do „ścisłego centrum miasta” (choć nie wiadomo co to oznacza), albo pozostawienie jej w obecnym kształcie.

Być może jednak najważniejszy jest trzeci problem, który polega na tym, że według fundacji Frank Bold, prawo nie dopuszcza organizacji referendum w sprawach takich jak ta. Zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego w drodze referendum nie można bowiem rozstrzygać kwestii uregulowanych w uchwale przyjętej po wymaganych konsultacjach społecznych. To właśnie przypadek krakowskiej SCT. Zgodnie z wymogiem zawartym w ustawie o elektromobilności i paliwach alternatywnych, przed jej wyznaczeniem takie konsultacje przeprowadzono dwukrotnie. Cały ten splot komplikacji powoduje, że referendum w sprawie SCT raczej się nie odbędzie, a z nie najlepiej funkcjonującą Strefą władze Krakowa będą musiały poradzić sobie inaczej – zapewne mniej radykalnie.

Choć zapowiadane po majowym odwołaniu prezydenta Krakowa „referendalne tsunami” nie nadeszło, w ostatni weekend – tym razem w Częstochowie – odbyło się kolejne skuteczne referendum w sprawie odwołania prezydenta i rady miasta. Wprawdzie temat kampanii nie miał nic wspólnego z jakością powietrza, a na prezydencie ciążyły zarzuty korupcyjne, istnieje jednak obawa, że podobne plebiscyty mogą spowalniać wprowadzanie planowanych przez lokalne władze progresywnych zmian.

W tym miesiącu piszemy też o kolejnych zmianach kompetencji wicemienistrów w resorcie klimatu oraz o tym, co się dzieje wokół negocjacji przyszłych ram budżetowych Unii. Niedawna dymisja ministerki funduszy Katarzyny Pełczyńskiej-Nałęcz oznacza, że ważną rolę programowania polskiego planu partnerstwa krajowego i regionalnego (PPKR) przejmie jej następczyni, bliska współpracowniczka Donalda Tuska i dotychczasowa stała przedstawicielka Polski przy UE Agnieszka Bartol. Na koniec, podsumowujemy kluczowe informacje o rozpoczynającym się sezonie grzewczym. Życzymy udanej lektury!

Warto wiedzieć

Unijny budżet może czekać redukcja. Październikowy szczyt Rady Europejskiej nie przyniósł przełomu w negocjacjach nad kształtem wieloletnich ram finansowych UE na lata 2028-2034. Coraz ostrzej zarysowuje się jednak spór między tzw. klubem oszczędnych składającym się z płatników netto do wspólnej kasy (Niemcy, Austria, Holandia, Dania, Szwecja i Finlandia), a tzw. przyjaciółmi polityki spójności, którzy najmocniej z niej korzystają (m.in. Polska i Włochy). Ci pierwsi żądają obcięcia pierwotnej wersji budżetu (1,985 bln euro w cenach bieżących) o kilkaset miliardów, ci drudzy natomiast dążą do utrzymania wyjściowych kwot z kopert krajowych. Ostatni negobox przygotowany przez irlandzką prezydencję proponuje redukcję budżetu o 8 proc. (159 mld), ale nie zmniejsza kwot w ramach kopert krajowych obejmujących m.in. politykę spójności, wspólną politykę rolną i Społeczny Fundusz Klimatyczny. Polska ma w jej ramach otrzymać 123,3 mld euro. Cięcia zaproponowano w innych działach budżetu, np. w nowym Funduszu Konkurencyjności. Jego segmenty, z których mogłyby być finansowane projekty związane z poprawą jakości powietrza („czysta transformacja i dekarbonizacja” i „zdrowie, biotechnologia, rolnictwo i bioekonomia”) zmniejszyły się o około 13 proc. W negocjacjach nie pojawia się już postulat przywrócenia programu LIFE. Większość projektów dotyczących czystego powietrza jest finansowana w ramach polityki spójności, więc kierunek zmian w budżecie nie powinien być traktowany z niepokojem.

Sejm przyjął ustawę pomocową dla poszkodowanych w programie „Czyste powietrze”. Rządowy projekt poparło 432 posłów, a od głosu wstrzymało się dziewięciu przedstawicieli Konfederacji. Nowe przepisy przewidują możliwość zawieszenia przez WFOŚiGW postępowania wobec beneficjentów programu, którzy nie rozliczyli części dotacji, pod warunkiem, że toczy się już postępowanie karne w sprawie przestępstwa popełnionego na ich szkodę przez wykonawców inwestycji. W poprzedniej wersji programu „Czyste powietrze” to beneficjenci byli obarczeni odpowiedzialnością za nierozliczenie środków uzyskanych w jego ramach, z czego korzystali nieuczciwi przedsiębiorcy, odbierając dotację i nie realizując inwestycji. Według MKiŚ, w ten sposób mogło ucierpieć ponad 8 tys. beneficjentów, a nierozliczone środki mogły sięgnąć ok. 285 mln zł. Nowe przepisy przewidują, że jeśli sąd orzeknie o winie wykonawcy, poszkodowany beneficjent zostanie zwolniony z obowiązku spłaty części zaliczki, którą dysponował wykonawca. Ustawa przewiduje też możliwość ubiegania się o umorzenie spłaty przy braku odpowiedniego orzeczenia sądu, np. ze względu na ciężką sytuację finansową beneficjenta.

NFOŚiGW rusza z dofinansowaniami na małe magazyny energii. 20 października startuje nabór do programu „Przydomowe magazyny energii” z budżetem 1 mld zł. Właściciele mikroinstalacji OZE mogą otrzymać do 16 tys. zł na magazyn energii w systemie net-billing lub do 8 tys. zł przy net-metering. Przewidziano również dotacje do 1 tys. zł na magazyn ciepła i 2 tys. zł premii za urządzenie wyprodukowane w UE. Łącznie pozyskać można do 19 tys. zł. Dotacja pokryje do 30 proc. kosztów, jednak wartość 800 zł/kWh, sam magazyn energii musi mieć pojemność co najmniej 10 kWh pojemności, a dodatkowo musi ona stanowić minimum dwukrotność mocy instalacji PV. Wsparcie obejmie zakupy realizowane od 1 listopada 2025 r., a nabór potrwa do 1 października 2027 r. Program jest finansowany z systemu ETS. Szacuje się, że dzięki niemu uda się zwiększyć liczbę domowych magazynów energii do ponad 200 tys. (obecnie jest ich ok. 140 tys.). NFOŚiGW, w trakcie śniadania prasowego, poinformował również, że fundusz nie wyklucza kolejnych programów dofinansowania, w tym dotyczącego samodzielnych magazynów energii.

Powstaje Gdański Obszar Metropolitalny. Związek będzie łączyć 52 gminy i 9 powiatów położonych wokół Trójmiasta. Ustawa umożliwiająca jego powstanie obowiązuje od 31 lipca, 12 października radni Gdańska poparli wniosek o utworzenie obszaru metropolitalnego, sam związek ma rozpocząć działalność 1 stycznia 2027 r. Będzie to drugi w Polsce związek metropolitalny po Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii. Zadaniem obszaru metropolitalnego będzie m.in. koordynacja transportu publicznego i planowania rozwoju. W kontekście walki ze smogiem kluczowe będą kwestie organizacji transportu zbiorowego, takie jak wspólny bilet, zsynchronizowanie połączeń oraz likwidacja „obszarów wykluczonych komunikacyjnie”. Ułatwienie rezygnacji z samochodu na rzecz transportu zbiorowego może ograniczyć emisje z ruchu drogowego.

Wiceminister Ćwik przejmuje nadzór nad NFOŚiGW. Ministerstwo Klimatu i Środowiska rozdzieliło kompetencje dotyczące funduszy na dwa departamenty, zmieniając układ odpowiedzialności za finansowanie działań antysmogowych. Departament nadzoru i rozliczania programów nadzorowany przez wiceministra Sławomira Ćwika, przejmie nadzór nad NFOŚiGW i funduszami wojewódzkimi, odpowiadającymi m.in. za program „Czyste powietrze”. Departament programowania i wdrażania funduszy, nadzorowany przez Krzysztofa Bolestę, będzie odpowiadał za programowanie i wdrażanie funduszy europejskich, w tym wybór projektów, obsługę umów i monitorowanie wydatków. Zmiana wzmacnia pozycję Ćwika, ale rozdzielenie nadzoru nad funduszami od obsługi części programów może utrudnić koordynację polityki antysmogowej.

Usłyszane Andrzej Guła

Andrzej Guła, prezes Polskiego Alertu Smogowego

Musimy mieć świadomość, że wiele samorządów w Polsce nie będzie w stanie spełnić nowych norm dyrektywy dotyczącej jakości powietrza. Dyrektywa przewiduje mechanizm odsunięcia w czasie wejścia w życie tych norm i w zależności od typu zanieczyszczenia te derogacje mają różną długość. To jest ten okres, który daje możliwość dostosowania się do nowych standardów.

Portal samorządowy, 9 października

 dr Joanna Wieczorek

dr Joanna Wieczorek, IMGW

Zła jakość powietrza to nie tylko nawracające choroby układu oddechowego: cukrzyca, otyłość, zaburzenia w pracy układu nerwowego i immunologicznego. Wiele, niestety, bierze się z powietrza. I to już od najmłodszych lat. Eliminowanie zanieczyszczenia powietrza w Polsce to wspólna sprawa, choć w rzeczywistości każdy z nas oddycha na swój własny koszt.

Zdrowe powietrze, 2 października

Konrad Malec

Konrad Malec, przyrodnik, ekodoradca

[Najbiedniejsi] obawiają się wysokich kar. Z moich obserwacji wynika, że śmieciami pali głównie klasa średnia. Im się wydaje, że mogą sobie na to pozwolić; kto bogatemu zabroni, na pewno nie jakiś urzędas z gminy.

Gazeta Wyborcza, 5 października

Smog w liczbach 95 proc. ludzi na świecie oddycha powietrzem z nadmiernym stężeniem ozonu

Według najnowszej analizy Copernicus Atmosphere Monitoring Service (CAMS), realizowanej przez Europejskie Centrum Prognoz Średnioterminowych (ECMWF) na zlecenie Komisji Europejskiej, połowa globalnej populacji mieszka w regionach, w których jakość powietrza pod kątem stężenia ozonu przyziemnego jest zła lub bardzo zła, a jedynie 5 proc. ludzi zamieszkuje tereny spełniające wytyczne WHO (poniżej 60 µg/m³), po przekroczeniu których występuje mierzalny wzrost śmiertelności. Na terenach z niedostateczną jakością powietrza pod kątem zanieczyszczenia ozonem (stężenie powyżej100 µg/m³) żyje ponad połowa globalnej populacji. Długotrwała ekspozycja na ozon prowadzi m.in. do chorób dróg oddechowych i sercowo-naczyniowych. Jest on gazem o właściwościach utleniających i głównym składnikiem smogu określanego mianem fotochemicznego, występującego w Polsce latem i będącego najczęstszym rodzajem smogu na świecie. Tzw. smog zimowy, na którym skupia się uwaga opinii publicznej, widoczny w polskich miastach w sezonie grzewczym, jest niemal całkowicie pozbawiony ozonu, a jego główne składowe to PM2,5 i PM10. Nie oznacza to jednak, że kwestia ozonu Polski nie dotyczy. Powodowane przez zmiany klimatyczne fale upałów sprzyjają powstawaniu smogu fotochemicznego, przez co zanieczyszczenie powietrza staje się problemem wykraczającym poza okres zimowy.

Źródło: CAMS/ECMWF

Publikacje Instytut Sobieskiego Instytut Sobieskiego
Raport otwarcia (2026) Energia i odporność w Polsce oraz Europie Środkowo-Wschodniej

Raport Instytutu Sobieskiego, przygotowany we współpracy z Fundacją Polska z Natury za cel stawia sobie uporządkowanie debaty o przyszłości polskiej polityki energetycznej, wskazanie najważniejszych wyzwań strategicznych oraz stworzenie podstaw do wypracowania ponadpolitycznego konsensusu w sprawach bezpieczeństwa energetycznego. Autorzy analizują wpływ wojny w Ukrainie, globalnej rywalizacji mocarstw, wyścigu technologicznego oraz zmian w globalnych łańcuchach dostaw na bezpieczeństwo energetyczne i konkurencyjność gospodarki. Publikacja omawia też dylematy związane z tempem transformacji, rolą państwa i rynku, a także współpracą z UE i godzeniem celów klimatycznych z przystępnością cen energii. Podkreślają, że transformacja nie powinna być sprowadzana do wyboru między technologiami ani sporów ideologicznych. Postulują ocenę rozwiązań przez pryzmat kosztów i ryzyk, wzmocnienie odporności infrastruktury oraz budowanie długofalowej strategii łączącej bezpieczeństwo, konkurencyjność i rozwój technologiczny. Instytut Sobieskiego może odgrywać istotną rolę w kształtowaniu polityki gospodarczej i energetycznej po ewentualnym przejęciu władzy przez partie prawicowe w 2027 r.

Polska Zielona Sieć Polska Zielona Sieć
Sprawiedliwa transformacja oczami młodych

Sprawiedliwa transformacja to określenie opisujące proces, w którym europejskie regiony węglowe muszą przeprowadzić restrukturyzację gospodarczą, społeczną i kulturową, w celu osiągnięcia neutralności klimatycznej. Jak wynika z nowego raportu opublikowanego przez Polską Zieloną Sieć, znajomość tego pojęcia w regionach, których ono dotyczy, jest bardzo niska. Zarówno w Koninie, jak i w Bełchatowie, w których badanie było przeprowadzane, większość respondentów, którymi byli młodzi ludzie wkraczający na rynek pracy, albo nie znała tego terminu wcale, albo kojarzyła go jedynie z ogólną polityką klimatyczną. W obu miastach badani wskazywali na potrzebę ochrony osób tracących pracę w wyniku odchodzenia przez państwo od energetyki węglowej, zapewnienie im możliwości przekwalifikowania oraz tworzenia nowych miejsc pracy. Młodzi mieszańcy skarżyli się, że rządzący nie komunikują w jasny sposób, na czym miałaby polegać transformacja ich regionów. Dodatkowo zwracali uwagę na niewystarczającą ilość inwestycji w stosunku do skali zmian zachodzących w regionie i brak atrakcyjnych perspektyw zawodowych. Respondenci z Bełchatowa w znacznej mierze pozytywnie wypowiadali się o potencjalnej budowie elektrowni atomowej w ich mieście, bo ta mogłaby zapewnić nowe miejsca pracy.

Clean Air Fund Clean Air Fund
The State of Global Air Quality Funding 2026

Zanieczyszczenie powietrza jest największym środowiskowym zagrożeń dla zdrowia, powodującym aż 7,9 mln nadmiarowych śmierci rocznie. Pomimo tego, walka z nim pozostaje na marginesie międzynarodowej pomocy rozwojowej – według raportu CAF opartego na danych za lata 2020-2024 mniej niż 1 proc. finansowania rozwojowego trafiło na projekty, których celem była poprawa jakości powietrza. Środki są ponadto mocno skoncentrowane geograficznie – niemal 56 proc. z nich trafiło tylko do trzech państw – Filipin, Indii i Bangladeszu. Dodatkowym problemem, na który wskazuje CAF, jest dominacja pożyczek w finansowaniu programów wspierających poprawę jakości powietrza – aż 89 proc. z nich sfinansowano właśnie na kredyt. W raporcie CAF możemy odnaleźć jednak pewne pozytywy. Pomiędzy rokiem 2023 a 2024 środki na projekty bezpośrednio walczące z zanieczyszczeniem powietrza wzrosły o 58 proc. Autorzy wskazują jednak na to, że wzrost ten jest niewystarczający w skali całego finansowania rozwojowego i rekomendują wyraźniejsze uwzględnianie jakości powietrza w planowaniu inwestycji oraz mierzenie ich rzeczywistego wpływu na ograniczanie zanieczyszczeń.

Polskie Stowarzyszenie Nowej Mobilności Polskie Stowarzyszenie Nowej Mobilności
Zdrowe miasta przyszłości

W Unii Europejskiej od 2030 r. zaczną obowiązywać nowe, znacznie bardziej restrykcyjne standardy jakości powietrza wynikające ze zrewidowanej dyrektywy AAQD. Dla polskich miast szczególnie ważne są normy dotyczące dwutlenku azotu (NO₂) i pyłów zawieszonych PM2,5 i PM10 – dopuszczalne stężenie każdego z nich obcięte zostanie o połowę. Jak wskazuje PSNM, część miast spełniających obecne normy może od 2030 r. znaleźć się poza nowymi standardami jakości powietrza. To powoduje konieczność wdrożenia dodatkowych działań ograniczających emisje i narażenie mieszkańców na zanieczyszczenia. Autorzy wnioskują, że osiągnięcie nowych standardów jakości powietrza zawartych w AAQD będzie wymagało większej integracji działań prowadzonych dotychczas w ramach różnych sektorów polityki miejskiej. Podają sześć rekomendacji dla polskich miast – wczesną identyfikację ryzyka i planowanie działań przed wystąpieniem przekroczeń, łączenie danych środowiskowych, transportowych i przestrzennych, budowanie alternatyw dla ruchu samochodowego, dobieranie instrumentów (jak SCT) do lokalnych warunków, uwzględnianie skutków społecznych w procesie projektowania transformacji oraz zapewnienie samorządom stabilnego finansowania.

Environmental Protection Network Environmental Protection Network
Ukryte koszty centrów danych dla sztucznej inteligencji

Rozwój sztucznej inteligencji i idące za nim rosnące zapotrzebowanie centrów danych na energię może utrudniać odchodzenie od paliw kopalnych i zwiększać narażenie mieszkańców USA na szkodliwe zanieczyszczenia, w tym zanieczyszczenia powietrza – wskazuje raport opublikowany przez EPN. Autorzy wskazują na szacunki, wedle których w celu zasilania centrów danych napędzających sztuczną inteligencję mają powstać co najmniej 74 nowe elektrownie gazowe, a także na to, że raptownie wzrastające zapotrzebowania energetyczne Stanów Zjednoczonych przedłużyć mogą działanie elektrowni węglowych. Autorzy opracowania przywołują szacunki, wedle których do 2028 r. zanieczyszczenia związane z zasilaniem centrów danych mogą prowadzić nawet do 1,3 tys. przedwczesnych zgonów rocznie i generować między 11,7 a 20,9 mld dolarów kosztów zdrowotnych. EPN w swoim raporcie wymienia aż 30 decyzji administracji federalnej w trakcie drugiej kadencji prezydenta Donalda Trumpa, które przyczyniają się do zwiększenia zanieczyszczenia Stanów Zjednoczonych i negatywnych skutków zdrowotnych dla Amerykanów.

Nadchodzące wydarzenia
  • 4–5 listopada, Kraków, IV Kongres Energetyki Rozproszonej
  • 4–6 listopada, Józefów pod Warszawą, Konferencja Techniczna IGCP
  • 5–6 listopada, Warszawa, 44. Konferencja Energetyczna EuroPOWER & OZE POWER XXIII
  • 9 listopada, Warszawa, 12. Ogólnopolski Szczyt Gospodarczy OSG 2026
  • 12–13 listopada, Kraków, II Małopolski Kongres KLIMAT–GOZ–POWIETRZE
  • 16 listopada, Warszawa, Posiedzenie połączonych zespołów poselskiego "Rodzice dla Klimatu" i parlamentarnego ds. Dzieci
  • 17–18 listopada, Kraków, Kongres TRENDY 2026
  • 17–20 listopada, Kraków, Energy, Fuels, Environment (EFE 2026)
  • 17–19 listopada, Nadarzyn pod Warszawą, Future Energy Week Poland
  • 18–19 listopada, Wrocław, CEE Hydromet Conference 2026
  • 24–25 listopada, Warszawa, PIME Energy Future 2026
Warto przeczytać Nadchodzący sezon grzewczy sprawdzi i ukształtuję polską politykę antysmogową Nadchodzący sezon grzewczy sprawdzi i ukształtuję polską politykę antysmogową Maciej Misztal Maciej Misztal
badacz
Jesień będzie ważna dla przyszłości polskiej polityki antysmogowej. Koszty ogrzewania, reforma programu „Czyste powietrze”, przygotowanie do wdrożenia dyrektywy AAQD i działanie stref czystego transportu zdecydują o kierunku i tempie zmian. Nadchodzący sezon grzewczy sprawdzi i ukształtuję polską politykę antysmogową
POWRÓT NA GÓRĘ STRONY