Czerwiec 2026

W naszym najnowszym raporcie, opracowanym przez Macieja Misztala, analizujemy rolę samorządów wojewódzkich w systemie zarządzania politykami antysmogowymi. Sprawność instytucji odpowiedzialnych za ich wdrażanie decyduje o powodzeniu działań na rzecz czystego powietrza, dlatego raport opiera się na doświadczeniach pracowników i pracowniczek urzędów marszałkowskich, ich obserwacjach, problemach oraz ocenach tego, co w obecnym systemie działa dobrze, a co wymaga korekty. Szczególnym punktem odniesienia jest nowa dyrektywa UE w sprawie jakości powietrza (AAQD), która podnosi poprzeczkę oczekiwań wobec państw członkowskich i ich regionów. Materiał zebrany w ramach badań jakościowych pokazuje zarówno przykłady ambitnych i spójnych działań, jak i sytuacje, w których brak zasobów, rozproszenie odpowiedzialności czy napięcia społeczne hamują tempo zmian. Wnioski oraz głosy z regionów przedstawione w raporcie stanowią mapę drogową do projektowania rozwiązań, które przybliżą nas do osiągnięcia czystszego powietrza, nie pomijając lokalnych doświadczeń i ograniczeń.

Polski Alarm Smogowy (PAS) zbadał, z jaką efektywnością kontrolowane jest wdrażanie planów ochrony powietrza przez polskie gminy. Autorzy raportu pozytywnie oceniają wzrost liczby kontroli prowadzonych przez wojewódzkie inspektoraty ochrony środowiska, które obecnie obejmują ok. 10 proc. gmin w kraju – większa częstotliwość inspekcji może mobilizować samorządy do skuteczniejszej realizacji programów ochrony powietrza. Zastrzeżenia budzi natomiast skala różnic regionalnych – w woj. małopolskim skontrolowano 27 proc. gmin, a w świętokrzyskim zaledwie 2 proc. Nieprawidłowości wykryto w 55 proc. skontrolowanych jednostkach, co sugeruje systemowy problem z wdrażaniem działań naprawczych – nawet jeśli nie uwzględnimy przypadków, w których naruszenia były wyłącznie formalne, czyli 29 proc. Autorzy zwracają uwagę, że przewaga uchybień biurokratycznych może świadczyć o zbyt powierzchownym modelu kontroli. Samo zwiększanie minimalnej liczby kontroli nie wystarczy – potrzebne jest ujednolicenie działań oraz doprecyzowanie oczekiwanego zakresu kontroli. W 2025 r. dwukrotnie wzrosła liczba udzielonych kar. Autorzy raportu zwracają jednak uwagę, że minimalne sankcje mogą nadal być traktowane jako akceptowalny koszt zaniechań.

Polski Alarm Smogowy skupił się na miastach borykających się z największymi stężeniami zanieczyszczeń. Dane opublikowane przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska w maju wskazują na ogólnokrajowy negatywny trend, który jest szczególnie widoczny w miastach znajdujących się w najgorszej sytuacji. W przypadku benzo[a]pirenu średnie roczne stężenie wzrosło we wszystkich miastach z pierwszej dziesiątki rankingu smogowych rekordzistów prowadzonego przez PAS. Na czele znalazły się Zdzieszowice (woj. opolskie), gdzie normę przekroczono dziewięciokrotnie. Miasteczka wcześniej nie uwzględniano w badaniach, co sugeruje, że podobna sytuacja może występować w innych miastach i wsiach, gdzie nie prowadzi się pomiarów. Roczną normę 35 dni smogowych w roku (z przekroczeniem dobowego średniego stężenia 50 μg/m³) naruszyły wszystkie miasta z pierwszej dziesiątki. Rok temu było ich tylko trzy. Pierwsze miejsce utrzymała Nowa Ruda, gdzie normę przekroczono aż 91 razy. Wzrost liczby dni smogowych jest efektem surowej zimy w zeszłym roku. Sytuacja pogorszyła się także w miastach z największymi średnimi stężeniami pyłów PM2.5 oraz PM10. W zestawieniach dominują miasta z południa i centrum kraju. Na szczególną uwagę zasługuje Żywiec (woj. śląskie), który wylądował w pierwszej dziesiątce we wszystkich zestawieniach. Średnie stężenie benzo[a]pirenu wzrosło tam o 75 proc., pyłu PM2.5 – o 37 proc., a pyłu PM10 – o 22 proc. Liczba dni smogowych w roku zwiększyła się natomiast o 88 proc.

Analitycy think tanku Ember stawiają tezę, że świat przechodzi obecnie rewolucję technologiczną, która nieodwracalnie zmienia globalny system energetyczny poprzez odejście od paliw kopalnych na rzecz głębokiej elektryfikacji napędzanej energią słoneczną. Zmiana ta nie jest pochodną proklimatycznych przekonań decydentów, ale rachunku ekonomiczno-geopolitycznego. Kluczowe technologie, takie jak fotowoltaika, farmy wiatrowe i akumulatory, dynamicznie się rozwijają i znacznie wyprzedzają tradycyjne modele energetyczne. Elektrotechnologia jest 2–4 razy bardziej efektywna niż systemy oparte na spalaniu paliw, które marnują dwie trzecie energii pierwotnej. Koszty nowych technologii spadają wraz ze wzrostem skali produkcji, podczas gdy wydobycie surowców staje się coraz droższe. Obecnie dwie trzecie świata przekroczyło już szczyt zużycia paliw kopalnych w sektorze energii końcowej. Te procesy tworzą nowy geopolityczny układ sił, w którym dominują Chiny. Przejście na lokalne źródła odnawialne radykalnie zwiększa bezpieczeństwo energetyczne i chroni kraje przed drastyczną zmiennością cen surowców. Lata 20. XXI wieku to według autorów decydująca dekada, podczas której rynki w pełni uwzględnią nową rzeczywistość, a podmioty ignorujące te zmiany ryzykują, że zostaną z kosztownymi, nieużytecznymi aktywami.